Τρίτη, 12 Ιουλίου 2016

Εννοιολογική του λάθους στην εκπαίδευση

του Απόστολου Σαραντίδη
Η έννοια του λάθους στη φιλοσοφία παράγει έρευνα. Συχνά το συναντούμε και στην εκπαίδευση. Το λάθος όταν περνά μέσα από τους άλλους ενισχύει τη θέση της ομάδας και τη σχέση της με τη μικροομάδα. Η έννοια της ομαδικότητας ενισχύεται και όταν η απάντηση είναι κατά τεκμήριο πιο σύνθετη, όταν η ομάδα είναι σε θέση να λειτουργεί κοινωνιολογικά.

Πώς είναι δυνατόν όμως να συμβαίνουν όλα αυτά και μάλιστα σε ομαδικό περιβάλλον όταν το λάθος εκ προοιμίου είναι το αντίθετο της αλήθειας; Το πρόβλημα είναι επαγωγικό. Και έχει να κάνει με το οξύμωρον, το λάθος να μην είναι λανθασμένο a priori αλλά να εμπεριέχει ψήγματα μικρά ή μεγαλύτερα, λίγα ή περισσότερα αληθείας, να τείνει τρόπον τινά προς την ωριμότητα, να είναι περίπου λάθος, οπωσδήποτε όμως λάθος που έχει το πρόβλημα του ορθολογικού δηλαδή να είναι λάθος, αλλά ωραίο και όμορφο όταν είναι στην ώρα του!
Πότε όμως θεωρούμε διδακτικά ότι έχουμε καταφέρει κάτι μέσα στην τάξη; Η απάντηση είναι δυστυχώς, όταν συμπεριφέρεται ο μαθητής σε λύσεις προβλημάτων και καταγραφή γνώσεων όπως εμείς! Δηλαδή όταν μιμείται. Φυσικά όλοι είμαστε φανατικοί κατά της παπαγαλίας, της αποστήθισης, της μη ενεργητικής συμμετοχής, η πραγματική κατάσταση όμως είναι λίγο πολύ έτσι και δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετική μιας και η μίμηση είναι πρωταρχικό έμφυτο εργαλείο μάθησης και το πρώτο βήμα προς τον θαυμασμό. Κατά συνέπεια, θέτουμε ερωτήσεις στις οποίες οι μαθητές μας απαντούν όπως απαντούμε κι εμείς και όταν αυτό το κάνουν συχνά, θεωρούμε ότι επιτύχαμε τους στόχους διότι απάντησαν αναμενόμενα και όλοι είμαστε ευτυχισμένοι και ευτυχείς.
Τα πράγματα όμως διαφοροποιούνται κάπως και δυσκολεύουν, δηλαδή για να μιλάμε με ειλικρίνεια γίνονται αβάσταχτα όταν έρχεται η παράξενη απάντηση. Το παράξενο γενικά. Τότε λέμε ότι είναι λάθος. Εντάξει. Πόσοι όμως έχουν σκεφτεί να δουν χωρίς να κοιτάξουν, μήπως, λέμε μήπως, αν αυτά που λέει ο μαθητής έχουν σχέση με την επίλυση του δεδομένου προβλήματος και όχι με τη λύση ως προς τη μεθοδολογία μας;
Αν για παράδειγμα η ερώτηση και το πρόβλημα είναι να χαράξουν στον χάρτη τη διαδρομή από την Καβάλα στη Δράμα και ένας μαθητής δεν περάσει από τη Λυδία και στρίψει αριστερά προς Νικήσιανη, έτσι επειδή θέλει να δει από κοντά το Παγγαίο και φθάσει στο τέρμα μέσω Καλαμπακίου και Νεροφράχτη, απομακρυνθεί δηλαδή από το πρόβλημα μέχρι να το επιλύσει, γιατί κατ’ ανάγκη θα ήταν λάθος αφού η ερώτηση δεν ομιλούσε για τη συντομότερη διαδρομή; Ας την έκανε έτσι! Και τότε όμως η νόηση θα έβρισκε δρόμους διαφοροποίησης και διαφυγής. Αυτό είναι βέβαιο. Το παραπάνω είναι ένα πολύ απλουστευτικό παράδειγμα. Στην πραγματικότητα τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα.
Όσο μικρότερη είναι η ηλικία τόσο πιο παράξενες νοητικά είναι και οι ερωτήσεις από το σύνολο σχεδόν των παιδιών συμπεριλαμβανομένων και των μωρών που είναι σε θέση να αρθρώσουν λόγο. Στα νηπιαγωγεία και για τις νηπιαγωγούς είναι το σύνηθες. Για τους υπόλοιπους το σπάνιο. Η εξήγηση βρίσκεται στην κοινωνικότητα και την ομαλή συναναστροφή.
Το νήπιο δεν μπορεί ακόμη ή δεν είναι πολύ κοινωνικό. Δεν το ενδιαφέρει αν εκτεθεί κοινωνικά. Δεν φοβάται τον κόσμο. Φοβάται και αντιδρά ενστικτωδώς για λόγους επιβίωσης σε ερεθίσματα κυρίως εσωτερικά. Τα υπόλοιπα του τα εξασφαλίζει η μητέρα. Αφού λοιπόν έχει εξασφαλιστεί η στοιχειώδης ασφάλεια, τότε πάει για άλλα. Τα πολλά και τα μεγάλα. Να γνωρίσει τον κόσμο μέσα από καταιγισμό ερωτήσεων στις οποίες κυριαρχούν και οι μεταφυσικές. Κυρίως για τον θάνατο τον οποίον προσπαθούμε ανεπιτυχώς να τους τον ξορκίσουμε.  
Ο μεγαλύτερος όμως φοβάται τον όχλο. Τον υπολογίζει. Κρατά στάση επιφυλακτική στην αξιολόγηση και μάλιστα όταν γίνεται περίπου με τον τρόπο που αναφέρθηκε παραπάνω. Το λάθος εδώ είναι το απαγορευμένο. Στην αντίθετη περίπτωση θα είχαμε εκπλήξεις που θα είχαν να κάνουν με ιδεοθύελλα την οποία πιθανώς με τα υπάρχοντα συστήματα  δεν θα ήμασταν σε θέση να διαχειριστούμε.
Αυτή η εννοιολογική διάσταση του περίπου και σχετικού στα πράγματα και φαινόμενα, μιας εξαπάτησης των αισθήσεων που ξεγελά περιγελώντας τον εγκέφαλο είναι η αναγκαία άμυνα για την ομαλή προσαρμογή των όντων στο φυσικό τους περιβάλλον όσο υπάρχουν και εξαρτώνται από αυτό, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι πρέπει το λάθος να επιζητείται. Απλά, προκύπτει. Τότε είναι ανάγκη να το διαχειριστούμε απενοχοποιητικά.
Στέκομαι λόγου χάρη προσοχή και θεωρώ ότι είμαι κάθετος προς το επίπεδο του εδάφους εδώ στην Ελλάδα μέχρι να αντιληφθώ ότι αφού η υδρόγειος είναι σφαιρική και ο Johny στον Καναδά κάθετα νομίζει ότι στέκεται, όχι μόνον αυτός αλλά και ο ουρανοξύστης δίπλα του στο Toronto, αλλά αυτό είναι λάθος. Το μήκος του δωματίου μου έχω την εντύπωση ότι είναι σταθερό και μπορεί μάλιστα να μετρηθεί με ακρίβεια και πάλι όμως η μέτρηση είναι περίπου ακριβής, όταν η σύγχρονη Φυσική αποδεικνύει ότι η ύλη στην κβαντική της μορφή όχι μόνο δεν είναι σταθερή αλλά παύουν να ισχύουν οι φυσικοί νόμοι όπως τους γνωρίζουμε.
Για να μην πάμε στη διάσταση του χρόνου κλπ όπου εκεί κι αν γίνεται το μέγα λάθος, όταν η ψευδαισθησιακή θεώρηση του κόσμου στην ύλη φανερώνει ως αληθινό μόνον αυτό που επιτρέπουν οι πέντε αισθήσεις να αντιληφθούμε. Ή στο μεταίσθημα των εικόνων που μας επιτρέπει να παρακολουθούμε ανύποπτοι κινηματογράφο και τηλεόραση. Στα πνευματικά μόνο, η σταθερότητα είναι δεδομένη δι’ εμπειρίας ή αποκαλύψεως. Εκεί, δεν χωρούν συμβιβασμοί. Στα υπόλοιπα, απλά δεν έχουμε την πρόσβαση της αίσθησης ή ψηλαφούμε κάποιες σκιές και προβολές του όντως υπαρκτού είτε χρησιμοποιώντας τη γλώσσα της τέχνης των Μαθηματικών είτε με την τέχνη γενικότερα (Λογοτεχνία, Ζωγραφική, Μουσική, Κινηματογράφο κλπ.) σε όλες τους τις σχολές. Τότε, αναπτύσσεται ο συμβολισμός. Αυτό, σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει πως τα υπόλοιπα στο επιστητό δεν υπάρχουν.
Το μεγάλο πρόβλημα στον σύγχρονο κόσμο εμφανίζεται όταν μετακινείται και αρχίζει να αντικαθίσταται το συμβολικό από το φαντασιακό. Η απελευθέρωση λοιπόν της «παρανομίας» στα όρια του ορθολογικού μαζί με την έννοια της ένδειξης που τείνει προς το αληθινό και τη λύση και όλα αυτά αθροιστικά μέσα στα στενά όρια μιας αίθουσας διδασκαλίας συμπεριλαμβανομένων και των χρονικών ορίων, αποτελούν ζητήματα που έχει την υποχρέωση προς την ανθρωπότητα να διερευνήσει η νέα παιδαγωγική σαν μηχανιστική και μηχανική λειτουργία.
Αν επιστρέφαμε στο απλοϊκό παράδειγμα της διαδρομής Καβάλας – Δράμας, όσο το πρόβλημα παραμένει σε θεωρητικό επίπεδο αποστασιοποιημένα, ο οριζόντιος διαμελισμός του χάρτη το κάνει και απλό. Σε πρακτικό επίπεδο όμως, σε μια πραγματική περιπλάνηση με αυτοκίνητο μια ημέρα βροχερή και υγρή όπου τα πράγματα δυσκολεύουν ενώ βρισκόμαστε μέσα στο σύστημα αναφοράς, ο νους αρχίζει να εργάζεται υποθετικά για να βρει τη λύση και μάλιστα στην περίπτωση που διαπιστώνεται ότι αυτή προς στιγμήν ή δια παντός είναι χαμένη. Αρκεί να συνειδητοποιήσει κανείς ότι χανόμαστε... όταν προσπαθούμε να βρούμε πού πάμε! Πριν από αυτό, όχι μόνο δεν είμαστε χαμένοι, ακολουθούμε κιόλας τη λανθασμένη διαδρομή με τη βεβαιότητα ότι αυτή είναι η σωστή.
Το μοντέλο είναι ισόμορφο. Για να λειτουργήσει, θα πρέπει για κάποιο χρονικό διάστημα που δεν το γνωρίζω εκ των προτέρων να απομακρυνθώ από τη λύση. Να φτάσω μέχρι τη Νικήσιανη και να προσέξω τα σήματα στη διασταύρωση δηλαδή τις ενδείξεις και να αλλάξω πορεία. Ο νους έχει την ικανότητα να ξέρει αν αγγίζει ή εγγίζει κάτι. Αυτό όμως είναι ένα πρόβλημα για την κλασική εκπαίδευση! Αν μου απαγορεύσουν να απομακρυνθώ από τη λύση, να κάνω λάθος όχι για το λάθος πώς θα καθοδηγηθώ πού θα πάω αν δεν έχω το δικαίωμα να πω πού είναι; Άρα σε περιπλοκότερα ζητήματα δεν θα φθάσω ποτέ. Η απομάκρυνση από τη λύση επιτρέπει την επίλυση. Αν μου πούνε πού είναι δεν θα βρω ποτέ πώς θα πάω. Θα παπαγαλίζω μηχανικά και αδιάφορα.
Το λάθος δεν είναι τίποτα άλλο από μια ετικέτα που μας βοηθάει για να μην πάμε προς μία κατεύθυνση αλλά να πάμε σχεδόν προς τα εκεί. Η στρατηγική, του στόχου δεν μπορεί να είναι άλλη από την παραδοχή ότι τα παιδιά – και οι άνθρωποι γενικότερα – παράγουν συνεχώς προβλήματα. Η νόηση δεν αποκλείει κανέναν από την εκπαιδευτική διαδικασία.
Το λάθος δεν αποτελεί πάντοτε το τεκμήριο μιας αποτυχίας. Οι κατάλληλα εκπαιδευμένοι δάσκαλοι μπορούμε να τα βοηθήσουμε για να δουν και όχι να κοιτάξουν τα προβλήματα, έτσι ώστε να ανακαλύπτουν κάθε φορά τη λύση και να τα επιλύουν μέσα σε ένα σοβαρό αξιολογικό σύστημα που δεν υποτιμά αν μη τι άλλο τη νοημοσύνη. Όταν απομακρύνονται από το πρόβλημα δεν σημαίνει και ότι θα το χάσουν οριστικά. Άμα τους υποδείξουμε τη λύση, τότε δεν βλέπουν το πρόβλημα. Όταν δεν βλέπουν το πρόβλημα δεν το επιλύουν. Και όταν δεν επιλύονται τα προβλήματα στο σχολείο, η εκπαίδευση έχει αποτύχει.

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου

1) Η κατάθεση σχολίου κάτω από τις αναρτήσεις θα γίνεται επωνύμως με την χρήση λογαριασμού Gοοgle και θα αναρτώνται κατόπιν εγκρίσεως.
2) Τυχόν άσεμνα ή υβριστικά σχόλια θα διαγράφονται μόλις υποπέσουν στην αντίληψη των διαχειριστών του ιστολογίου, ή κατόπιν σχετικής ενημέρωσης από τους τυχόν θιγομένους τρίτους.
3) Το περιεχόμενο του άρθρου ή των σχολίων που το συνοδεύουν, ΔΕΝ συμπίπτει με τις απόψεις και θέσεις του Ιστολογίου
4) Να μην χρησιμοποιείτε greeklish στα μηνύματά σας διότι δε θα αναρτώνται.
5) Να τσεκάρετε το πλαίσιο "Να λαμβάνω ειδοποιήσεις" που βρίσκεται κάτω από το μήνυμα σας, πριν δημοσιεύσετε το σχόλιό σας, ώστε να ειδοποιείστε για τα επόμενα σχόλια αυτής της ανάρτησης, μέσω της ηλεκτρονικής σας διεύθυνσης.
6) Για επικοινωνία : Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο: istologionkatanixis@gmail.com